Saeculo XXI, relatio inter Ecclesiam Catholicam et res politicas magis magisque implicata atque dynamica facta est. Ecclesia, quae per saecula una ex institutionibus politicis potentissimis Europae fuit, hodie condicionem globalem patitur saecularismo, pluralismo religioso atque ortu novorum motuum populistarum insignitam. Quamvis hae provocationes adsint, Ecclesia munus magni momenti tamquam vox moralis in rebus politicis internationalibus agere pergit, dignitatem humanam, iura pauperum et libertatem religiosam defendens.
3.21.1 Ecclesia et Populismus: Inter Denuntiationem et Dialogum
Ortus populismi in Europa et America Latina peculiarem provocationem Ecclesiae attulit. Motus populistae, qui saepe sermonem nationalisticum cum promissis cives «authenticos» ab optimatibus et immigrantibus protegendi coniungunt, attentionem milionum hominum ceperunt qui se a beneficiis ordinis globalis exclusos sentiunt. Papa Franciscus tamen huius rei apertus reprehensor fuit, eam «tentationem periculosam» describens quae timorem et frustrationem populi adhibet, nullas veras solutiones iniustitiis socialibus praebens.
Franciscus pluries denuntiavit quod «politicam timoris» appellat, rationem quae divisionem in partes oppositas et sermonem odii ad consensum obtinendum adhibet. In litteris encyclicis «Fratelli Tutti» (2020), Franciscus monet populismum ad «culturam reiectionis» creandam tendere, in qua ii qui diversi sunt — sicut immigrantes, pauperes et minoritates religiosae — tamquam minae potius quam fratres et sorores videntur. Contra hunc sermonem Ecclesia rationem solidarietate et fraternitate nixam promovet, in qua differentiae observentur et dignitas cuiusque personae protegatur.
Provocatio tamen Ecclesiae est quomodo aequilibrium servet inter iniustitias populismi denuntiandas et dialogum cum iis qui hos motus sustinent. In multis casibus populistae favorem apud catholicos spe deceptos obtinuerunt, qui in his ducibus defensionem valorum traditorum contra mundum quem fidei inimicum putant vident. Ecclesia viam delicatam ingredi debet, cavens ne tamquam adversaria politica percipiatur, dum vox prophetica manet ad conversionem et observantiam dignitatis humanae vocans.
3.21.2 Provocatio Saecularismi: Ecclesia in Mundo Postchristiano
Saecularismus una ex maximis provocationibus Ecclesiae in mundo moderno factus est, praesertim in Europa et America Septentrionali. Dum societates magis saeculares fiunt, auctoritas publica Ecclesiae imminuta est et participatio religiosa vehementer decrevit. Saecularismus, in forma sua maxime radicali, non solum separationem Ecclesiae et Status defendit, sed etiam religionem e sphaera publica excludere quaerit, eam inutilem vel etiam libertati individuali periculosam existimans.
Papa Benedictus XVI hanc inclinationem «dictaturam relativismi» appellavit, systema cogitationis in quo nullae veritates absolutae sunt et omnes opiniones aeque valent. Secundum Benedictum, relativismus fundamentum morale societatis subruit atque homines sine fundamento firmo ad bonum a malo discernendum relinquit. Respondens Ecclesia libertatem religiosam tamquam ius fundamentale defendit, quod hominibus non solum fidem suam exercere, sed etiam secundum suas persuasiones religiosas vitam publicam participare permittit.
Papa Franciscus aliam rationem suscepit, puncta dialogi cum cultura saeculari quaerens. In exhortatione apostolica «Evangelii Gaudium» (2013), Franciscus bona aetatis modernae agnoscit, sicut observantiam iurium humanorum et promotionem aequalitatis, sed etiam de «indifferentia spirituali» et «amissione sensus» monet quae multas societates saeculares insigniunt. Francisco, responsio Ecclesiae non condemnatio aperta esse debet, sed propositio spei quae ostendat fidem non inimicam rationis et libertatis, sed earum complementum esse.
Hoc in contextu nova evangelizatio prioritas Ecclesiae facta est. Nova evangelizatio non solum ad eos dirigitur qui numquam de Christo audiverunt, sed etiam ad baptizatos qui vinculum suum cum fide amiserunt. Hoc implicat novas vias Evangelium communicandi invenire in societate quae principia christiana iam non sponte praesumit, mediis hodiernis adhibitis sicut retibus socialibus, operibus culturalibus et dialogo cum scientia et philosophia.
3.21.3 Pluralismus Religiosus: Dialogus et Testimonium in Mundo Multiculturali
Crescens pluralismus religiosus in multis mundi regionibus penitus mutavit condiciones in quibus Ecclesia operatur. Immigratio et globalizatio societates creaverunt in quibus homines diversarum opinionum religiosarum convivunt et saepe de spatio publico contendunt. Ecclesia, quae per saecula praecipua institutio religiosa in Europa et America Latina fuit, nunc provocationem patitur cum aliis traditionibus religiosis coexistendi atque vias dialogi et cooperationis inveniendi, salva identitate sua.
Concilium Vaticanum II punctum conversionis in habitudine Ecclesiae erga pluralismum religiosum constituit per declarationem «Nostra Aetate» (1965), quae valores spirituales et morales aliarum religionum agnovit atque dialogum interreligiosum mutua observantia nixum defendit. Exinde Ecclesia relationes artiores cum Iudaismo, Islam aliisque religionibus evolvit, elementa veritatis et sanctitatis in his traditionibus exsistentia agnoscens.
Papa Ioannes Paulus II praecursor in hoc campo fuit, conventus interreligiosos Assisii ordinans atque synagogas et meschitas visitans, gestibus qui profundam mutationem significaverunt in modo quo Ecclesia ad alias communitates fidei refertur. Eo duce, Ecclesia una ex praecipuis fautricibus dialogi interreligiosi facta est, praesertim in condicionibus conflictus. Papa Benedictus XVI hoc studium continuavit, quamquam ratione cautiore, inculcans dialogum interreligiosum relativismum significare non posse, sed communem veritatis inquisitionem.
Papa Franciscus hoc studium ulterius provexit, «oecumenismum caritatis» et «fraternitatem universalem» tamquam fundamenta cooperationis inter religiones proponens. In litteris encyclicis «Fratelli Tutti», Franciscus omnes populos et religiones vocat ut una pro pace, iustitia et dignitate humana defendenda laborent. Francisco religio non impedimentum pacis est, sed pons qui homines ultra differentias suas culturales et doctrinales coniungere potest.
3.21.4 Libertas Religiosa: Ius in Periculo
Quamvis progressus in dialogo interreligioso facti sint, libertas religiosa in multis mundi regionibus in periculo manet. In nationibus sicut Sina, Corea Septentrionalis et pluribus statibus Orientis Medii, christiani aliaeque minoritates religiosae persecutionem, discriminationem atque graves restrictiones facultatis fidem exercendi patiuntur. Ecclesia has violationes iurium humanorum denuntiavit atque communitatem internationalem vocavit ut ius cuiusque personae fidem suam libere exercendi et manifestandi defenderet.
Papa Franciscus apertus defensor libertatis religiosae fuit, affirmans hoc ius esse «lapidem angularem omnium aliarum libertatum». In visitatione sua Iraquiae anno 2021, primus Pontifex in historia qui hanc nationem visitavit, Franciscus cum ducibus musulmanis et christianis convenit ut mutuam observantiam atque pacificam conviventiam inter communitates religiosas defenderet. Hoc iter gestus symbolicus fuit ad ostendendum Ecclesiam fideles suos in locis maximi periculi non deserere atque defensionem libertatis religiosae rem praecipuam in eius propositis globalibus esse.
3.21.5 Ecclesia et Futurum Rerum Politicarum: Ratio Spei et Reconciliationis
Munus Ecclesiae in rebus politicis hodiernis evolvi perget, dum mundus novas provocationes patitur. Clavis erit aequilibrium invenire inter testimonium propheticum et dialogum constructivum, inter iniustitiam denuntiandam et solutiones Evangelio innixas proponendas. Ecclesia, ut Franciscus notavit, actor politicus sensu tradito fieri non debet, sed neque seponere se potest cum de dignitate humana et bono communi defendendis agitur.
