Oeconomia una ex rebus gravissimis et saepe controversis fuit in doctrina sociali Ecclesiae tradenda. A publicatione litterarum encyclicarum «Rerum Novarum» anno 1891, Ecclesia aequilibrium quaesivit inter proprietatem privatam defendendam atque necessitatem iustae distributionis divitiarum. In mundo hodierno, ubi inaequalitas et paupertas extrema quaestiones persistentes manent, Ecclesia visionem oeconomicam bono communi, solidarietate et dignitate cuiusque personae nixam proponere pergit. Hoc caput explorat quomodo Ecclesia quaestiones iustitiae distributivae, laboris humani et responsabilitatis negotiorum tractet, atque provocationes a praesenti systemate oeconomico globali allatas investigat.
3.22.1 Doctrina Socialis Ecclesiae et Iustitia Oeconomica
Sollicitudo Ecclesiae de iustitia oeconomica originem habet in principio fundamentali ordinem oeconomicum semper bono personae humanae subici debere. Prima encyclica socialis Papae Leonis XIII, «Rerum Novarum», responsio fuit condicionibus exploitationis quas operarii tempore Revolutionis Industrialis patiebantur. In hoc documento Leo XIII ius operariorum ad iustam mercedem, ad condiciones laboris dignas atque ad collegia operaria formanda ut iura sua defenderent, propugnavit. Simul socialismum tamquam solutionem reiecit, argumentans abolitionem proprietatis privatae iniustitiam non soluturam, sed aggravaturam esse.
Papa Pius XI, in litteris encyclicis «Quadragesimo Anno» (1931), notionem subsidiarietatis altius exposuit, quae tenet decisiones in gradu infimo et hominibus proximo capi debere, ita ut communitates locales quaestiones suas ipsae solvant quoties fieri potest. Subsidiaritas principio solidarietatis completur, quod inculcat homines responsabilitatem habere se invicem adiuvandi atque structuras sociales et oeconomicas creandi quae bonum commune promoveant.
Doctrina Ecclesiae de iustitia distributiva in eo versatur quod systema oeconomicum divitias ita redistribuere debet ut omnis persona accessum habeat ad bona necessaria ad vitam dignam ducendam. Ecclesia tenet ius proprietatis privatae non absolutum esse, sed destinationi universali bonorum subici debere, id est sententiae Deum mundum creavisse ut omnes eius fructibus frui possent.
Papa Ioannes Paulus II, in litteris encyclicis «Centesimus Annus» (1991), affirmavit oeconomiam mercatus, cum apte regatur, instrumentum efficax ad industriam singulorum et bonum commune promovenda esse posse, sed monuit capitalismum sine moderamine ad inaequalitates generandas et infirmissimos excludendos tendere. Ioannes Paulus II instabat finem oeconomiae non simpliciter accumulationem capitalis esse posse, sed progressionem integram cuiusque personae esse debere.
3.22.2 Papa Franciscus et Reprehensio Systematis Oeconomici Globalis
Papa Franciscus unus ex apertissimis reprehensoribus praesentis ordinis oeconomici globalis fuit. Ab initio pontificatus sui saepe de necessitate «oeconomiae curae» locutus est, in qua personae maioris momenti sint quam pecunia. In litteris encyclicis «Laudato Si’» (2015), Franciscus consumismum et «culturam reiectionis» denuntiat, quae personas et planetam tamquam meras opes adhibendas considerat.
In exhortatione apostolica «Evangelii Gaudium» (2013), Franciscus sermone vehementi utitur ad systema oeconomicum condemnandum quod «occidit» et exclusionem atque inaequalitatem generat. Secundum Franciscum, quaestio non simpliciter corruptio aut avaritia paucorum est, sed systema structuraliter iniustum quod lucrum oeconomicum supra bonum humanum ponit. Francisco mercatus qui solis legibus oblationis et petitionis regitur, bono communi neglecto, ambitum creat in quo pauperes et infirmi in ara incrementi oeconomici sacrificantur.
Papa Franciscus ad «oeconomiam inclusivam» creandam appellavit, cuius finis non simpliciter maximum lucrum obtinere, sed integram progressionem humanam promovere sit. Haec oeconomia solidarietate, iustitia distributiva et cura ambitus niti debet. Anno 2020 Franciscus inceptum quod Oeconomia Francisci appellatur inauguravit, consilium quod iuvenes oeconomistas et inceptores totius mundi congregat, ut systema oeconomicum globale secundum principia Evangelii denuo cogitent et ordinent.
3.22.3 Ecclesia et Labor Humanus: Ius ad Laborem Dignum
Labor una ex rebus gravissimis in doctrina sociali Ecclesiae fuit. In litteris encyclicis «Laborem Exercens» (1981), Papa Ioannes Paulus II inculcavit laborem non tantum medium vitae sustentandae, sed dimensionem fundamentalem exsistentiae humanae esse. Labor hominibus permittit ut opus creativum Dei participent, eisque sensum propositi et dignitatis praebet. Secundum Ioannem Paulum II, labor ita ordinari debet ut dignitatem personae observet et bonum commune promoveat.
Ecclesia ius ad iustam mercedem, ius ad condiciones laboris tutas atque ius ad consociationem operariorum defendit. Ubi operarii opprimuntur aut vacatio structuralis magna est, Ecclesia gubernationes et societates hortata est ut consilia oeconomica susciperent quae laborem dignum promoverent atque unicuique personae opportunitatem ad societatem conferendi praestarent.
Advenientibus automatione et intellegentia artificiali, labor penitus mutatur, et multi timent ne miliones munerum laboris evanescere possint. Ecclesia monuit progressionem technologicam ad laboris dehumanizationem aut ad novum genus exclusorum creandum ducere non debere. In nuntio suo pro Die Mundiali Laboris anni 2020, Papa Franciscus rationem postulavit quae bonum operariorum supra maximum lucrum obtinendum poneret, atque praestaret progressionem technologicam non dignitatis humanae detrimento fieri.
3.22.4 Munus Negotiorum et Responsabilitas Socialis Societatum
Ecclesia instabat societates responsabilitatem moralem habere quae ultra lucra generanda procedat. In documento suo «Vocatio Ducis Negotiorum» (2012), Pontificium Consilium de Iustitia et Pace societatem negotialem describit tamquam communitatem personarum cuius finis est valorem pro societate humana creare. Societates, ut documentum dicit, aequilibrium inter efficientiam oeconomicam, bonum operariorum atque effectum in communitatem quaerere debent.
Papa Franciscus de necessitate «oeconomiae curae» locutus est, in qua societates non solum participes capitalis sui, sed etiam operarios, clientes et communitatem universam curent. In «Laudato Si’», Franciscus societates hortatur ut modos productionis sustinendae suscipiant, iustitiam socialem promoveant atque emissionum carbonii vestigium minuant. Responsabilitas socialis societatum non merum dictum esse debet, sed praxis vera quae modum quo societates operantur et valorem creant transformet.
3.22.5 Ad Oeconomiam Vitae Servientem: Futurum Ethicae Oeconomicae Ecclesiae
Futurum ethicae oeconomicae Ecclesiae pendebit ab eius facultate consilium oeconomicum globale afficiendi atque exemplaria alternativa proponendi quae iustiorem distributionem divitiarum promoveant. Ecclesia mutationem structuralem defendere perget quae personam humanam in centro oeconomiae ponat atque globalizationem solidarietatis potius quam globalizationem indifferentiae promoveat.
Ut Papa Franciscus ait: «Pecunia servire debet, non regere». Provocatio Ecclesiae erit quomodo hanc visionem in rem deducat in mundo ubi capitale et mercatus saepe consilia definiunt atque pauperes exclusi manent.