Quaestio de rerum natura et discrimine oecologico magis magisque momentum in sermone Ecclesiae Catholicae obtinuit, praesertim sub ductu Papae Francisci. Ecclesia, creationem ut donum Dei considerans, semper rationem observantiae erga naturam habuit, sed a saeculo XX coepit rationem magis ordinatam de oecologia exponere. Litterae encyclicae Laudato Si’ (2015), a Francisco scriptae, momentum praecipuum fuerunt in Doctrina Sociali Ecclesiae de cura rerum naturae explicanda, notionem «oecologiae integrae» proponendo.
3.17.1 Creatio ut donum Dei: Fundamentum theologicum oecologiae christianae
Cogitatio oecologica Ecclesiae radices habet in theologia biblica et in notione creationis tamquam sacri doni Dei. Genesis narrat Deum mundum sex diebus creavisse et, in fine cuiusque actus creationis, vidisse omnia «valde bona» esse (Genesis 1,31). Responsabilitas generis humani, secundum narrationem biblicam, est hortum Eden «colere et custodire» (Genesis 2,15), quod non tantum usum rationalem facultatum naturalium, sed etiam earum protectionem et conservationem diuturnam postulat.
Per saecula theologi, velut Sanctus Thomas Aquinas, contenderunt creationem sapientiam et bonitatem Dei reflectere atque facultates secundum leges morales et naturales adhibendas esse. Attamen, adventu Revolutionis Industrialis et aucta immoderata facultatum naturalium exploitatione, cura rerum naturae in sermone theologico in secundum locum recessit.
Saeculo XX Ecclesia firmiorem sententiam de discrimine oecologico exponere coepit. Papa Paulus VI in Epistula apostolica Octogesima Adveniens (1971) monuit incrementum oeconomicum effrenatum ad depravationem rerum naturae et ad «novum genus paupertatis» ducere, ubi pauperes pessimas pollutionis et exhauriendarum facultatum consequentias patiebantur.
3.17.2 Laudato Si’: Vocatio ad conversionem oecologicam
Litterae encyclicae Laudato Si’ Papae Francisci, anno 2015 editae, culmen huius processus considerationis theologicae et socialis de rerum natura repraesentant. Titulus Litterarum, qui «Laudatus sis» antiqua lingua Italica significat, Cantico Creaturarum Sancti Francisci Assisiensis inspiratur, qui naturam tamquam sororem et matrem nos curantem videbat. Litterae vocatio sunt ad «conversionem oecologicam», intellectam ut profundam mutationem modi quo mundum videmus et cum eo necessitudinem habemus.
Laudato Si’ non tantum textus de discrimine ambitali est, sed problema ex ratione integra tractat. Franciscus de «oecologia integra» loquitur, quae ad rationes ambitales non restringitur, sed rationes sociales, oeconomicas et culturales includit. Secundum Franciscum depravatio rerum naturae et extrema paupertas intrinsece coniunguntur. Exploitatio facultatum naturalium non modo naturam destruit, sed etiam pauperrimos afficit, qui ad victum suum directe ab ambitu pendent.
Papa «culturam reiectionis» denuntiat, quae personas et rerum naturam velut res considerat quae adhiberi et deinde abici possunt. Haec mens, Franciscus contendit, radix est discriminis oecologici et socialis quod mundus patitur. Contra hoc discrimen Litterae encyclicae radicalem mentis mutationem proponunt, quae sobrietatem, simplicitatem et profundam observantiam vitae in omnibus eius formis secum ferat.
Responsio ad Laudato Si’ universalis fuit. Non modo intra Ecclesiam bene receptae sunt Litterae, sed etiam a viris scientiarum, oecologis et rectoribus politicis totius orbis. Litterae paulo ante Conferentiam Climatis Parisiensem (COP21) editae sunt et ad animum faventem approbationi Conventionis Parisiensis creandum adiuverunt, quae proposita statuit ad calefactionem globalem infra duos gradus Celsianos supra gradus praeindustriales continendam.
3.17.3 Ad oeconomiam oecologicam: Reprehensio hodierni exemplaris progressionis
Ratio fundamentalis reprehensionis Francisci in Laudato Si’ est damnatio exemplaris progressionis oeconomicae quod lucrum brevis temporis conservationi diuturnae anteponit. Papa de «oeconomia quae occidit» loquitur, ubi prosperitas paucorum super exploitationem naturae et pauperum aedificatur. Pro Francisco haec oeconomia extractiva, consumptione sine limitibus innixa, cum oecologia integra componi nequit.
Loco progressionis in accumulatione divitiarum fundatae, Franciscus «oeconomiam curae» proponit, ubi finis non tantum incrementum oeconomicum, sed integra prosperitas omnium personarum et planetae sit. Haec oeconomia iustitiae distributivae, solidarietati inter generationes et observantiae finium naturalium inniti debet. Verbis Francisci: «Ambitus bonum collectivum est, patrimonium totius generis humani et responsabilitas omnium».
3.17.4 Ecclesia ut actor universalis in certamine contra mutationem climatis
In rebus practicis Ecclesia seriem inceptorum ambitalium per totum orbem exsecuta est, a propositis silvas restituendi usque ad programmata educationis oecologicae in paroeciis et scholis catholicis. Multi ordines religiosi, velut Iesuitae et Franciscani, munus ducum in hoc certamine susceperunt, agriculturam durabilem promoventes et communitates indigenas adiuvantes quae terras suas ab exploitatione defendunt.
Vaticanum quoque gravia suscepit officia ut proprium emissionum carbonii vestigium minueret. Anno 2007 Civitas Vaticana primus factus est status sui iuris qui emissiones suas CO2 compensavit per consilium silvarum in Hungaria restituendarum. Praeterea Dicasterium ad Integram Humanam Progressionem Fovendam institutionem «Retis Oecologici Globalis» promovit, quod dioeceses, universitates et consociationes catholicas congregat, ut una ad litteras «Laudato Si’» in rem deducendas operentur.
Ecclesiae participatio in certamine contra mutationem climaticam studium quoque comprehendit dialogi cum aliis auctoribus religiosis et politicis ineundi. Franciscus rationem oecumenicam atque interreligiosam promovit ad discrimen oecologicum tractandum, cum ducibus orthodoxis, musulmanis et iudaeis conveniens, ut commune consilium elaborarent quod non solum rationem scientificam quaestionis, sed etiam eius dimensionem ethicam et spiritualem respiceret.
3.17.5 Provocationes et Opportunitates: Futurum Ecclesiae in Studio Oecologico
Quamvis multum enitatur, Ecclesia magnas difficultates in studio suo oecologico patitur. Multi catholici adhuc curam ambitus secundariam putant prae aliis quaestionibus moralibus et socialibus. Franciscus tamen instat «duo discrimina separata, alterum ambientale alterum sociale, esse non posse, sed unum atque implicatum discrimen socio-ambientale». Conversio oecologica conversionem cordis implicat, qua agnoscatur nos omnes pro «domo communi», quam participamus, responsabiles esse.
Futurum Ecclesiae et ambitus pendebit ab eius facultate spiritualitatem cum actione concreta coniungendi atque mutationem culturalem promovendi, quae homines incitet ut creationem tamquam donum videant quod curare et protegere debemus. Responsio huic provocationi Ecclesiae momentum definiet in mundo magis magisque conscio urgentis necessitatis agendi ad planetam tuendam.