Necessitudo inter Ecclesiam Catholicam et scientiam historice complexa coniunctio auxilii, progressionis et conflictus fuit. Quamvis fabula popularis affirmet Ecclesiam semper hostem scientiae fuisse, res vera multo subtilior est. Per magnam partem Aetatis Mediae et Renascentiae, Ecclesia praecipua patrona educationis et investigationis scientificae in Europa fuit. Monasteria, ecclesiae cathedrales et universitates catholicae, sicut Bononiensis et Parisiensis, sedes doctrinae fuerunt ubi textus classici servati et fundamenta scientiae modernae evoluta sunt.
Persona tamen Galilaei Galilaei contentionem inter fidem et rationem significare coepit. Galilaeus, astronomus et physicus Italus saeculi septimi decimi, systema heliocentricum a Nicolao Copernico propositum defendit, quod Solem, non Terram, in centro systematis solaris collocabat. Quamvis Copernicus theoriam suam auxilio Ecclesiae evolvisset, interpretatio Scripturarum ad litteram nimis adstricta et vis philosophiae Aristotelicae effecerunt ut Galilaei notiones periculosae viderentur.
Conflictus anno 1633 ad culmen pervenit, cum Inquisitio Galilaeum doctrinas suas retractare coegit et ad custodiam domesticam damnavit. Quamvis Galilaei condemnatio saepe ut testimonium «tenebrarum» Ecclesiae adversus lumen scientiae exhibeatur, causa multo complexior fuit, quaestiones etiam politicas et indolis personalis implicans. Galilaeus investigationes suas scientificas privatim continuavit, et opus eius fundamenta physicae modernae iecit.
Quamvis hic eventus acciderit, multi ex magnis historiae investigatoribus scientificis sacerdotes aut clerici catholici fuerunt. Sacerdos Georgius Lemaître, exempli gratia, theoriam Magnae Explosionis, quae originem universi describit, proposuit compluribus decenniis antequam a communitate scientifica acciperetur. Alii, sicut Gregorius Mendel, monachus Augustinianus, patres geneticae modernae habentur. Ecclesia, in doctrina sua officiali, scientiam ut talem non reiecit, sed rationem et fidem conciliare quaesivit ut duas vias quae, recte intellectae, ad veritatem ducunt.
Saeculo vicesimo Papa Pius XII convenientiam inter fidem et cognitionem scientificam defendit. In allocutione sua anni 1951 coram Pontificia Academia Scientiarum theoriam Magnae Explosionis laudavit ut doctrinae creationis ex nihilo consonam. Attamen etiam de periculo extremae rationis scientificae monuit, quae omnem realitatem negat quae metiri aut experientia empirica percipi non possit.
Concilium Vaticanum II, in documento suo «Gaudium et Spes», animum Ecclesiae ad progressus scientificos apertum confirmavit, extollens fidem non debere scientiam timere, sed cum ea dialogum instituere ad responsa profundiora inveniunda magnis quaestionibus de origine, sensu et destinatione hominis.
Recentius Papa Franciscus, in litteris suis encyclicis «Laudato Si’» (2015), propiorem necessitudinem inter theologiam et scientiam oecologicam promovit ad discrimen climaticum aggrediendum. Franciscus investigatores scientificos et theologos hortatus est ut simul laborent ad «oecologiam integralem» evolvendam, quae tum curam planetae tum iustitiam socialem consideret. Haec positio gravem mutationem repraesentat in modo quo Ecclesia coram problematibus contemporaneis se collocat, necessitatem rationis scientificae agnoscens ad mutationem climatis aliaque problemata ambientalia tractanda.
Ecclesia tamen cautiones circa quasdam applicationes scientiae retinet. Usus technologiarum geneticarum ad embryones manipulandos et ad homines clonandos, necnon investigatio cum cellulis staminalibus embryonicis, campi sunt quos Ecclesia immorales censet, quoniam dignitatem intrinsecam vitae humanae violant. In his disputationibus Ecclesia ethicam vitae promovet quae valorem cuiusque personae a conceptione usque ad mortem naturalem defendit.
Quamvis hi conflictus exstent, Ecclesia Catholica multa incepta scientifica et educativa sustinuit et adhuc sustinet. Instituta sicut Specula Vaticana, unum ex antiquissimis institutis astronomicis mundi, et Pontificia Academia Scientiarum, quae investigatores variarum religionum et nationum complectitur, studium Ecclesiae erga investigationem et cognitionem demonstrant.
Provocatio Ecclesiae saeculo vicesimo primo est pergere dialogum inter fidem et scientiam evolvere qui autonomiam utriusque ambitus observet, nec in scientismum cadens qui hominem ad meram machinam biologicam redigit, nec in fideismum qui progressus rationis respuit.
