Annus 313 post Christum natum discrimen in historia christianismi notavit. Edicto Mediolanensi imperator Constantinus persecutionibus finem imposuit et Christianis per totum Imperium Romanum libertatem cultus concessit. Hic eventus Ecclesiae condicionem penitus mutavit: ex communitate clandestina et persecuta institutum publicum et agnitum facta est. Haec tamen mutatio tum opportunitates tum provocationes attulit.
Ex una parte, christianismo lege agnito, fideles ecclesias aedificare et caeremonias suas aperte celebrare potuerunt. Multa cultus loca Romae, Hierosolymis aliisque urbibus praecipuis aedificata sunt, initium magnae expansionis architectonicae et artisticae significantes. Basilica Sancti Petri Romae, exempli gratia, supra locum traditione martyrio Petri attributum erecta est, symbolum auctoritatis papalis facta.
Ex altera parte, crescens Ecclesiae vis in rebus politicis quaestionem de eius necessitudine cum potestate saeculari posuit. Constantinus, quamquam non nisi extremo vitae tempore baptizatus est, in res ecclesiasticas actuose intervenit, Concilium Nicaenum anno 325 post Christum natum convocans ad discrimen ab haeresi Ariana ortum componendum, quae plenam Christi divinitatem negabat. Concilium, cui episcopus Hosius Cordubensis praefuit, doctrinam Trinitatis definivit et Symbolum Nicaenum edidit, quo aequalitas Filii cum Patre statuta est.
Crescens tamen propinquitas inter Ecclesiam et Civitatem quaedam pericula secum attulit. Nonnulli episcopi ad potestatis et gratiae loca quaerenda tentati sunt, unde abusus et ambitiones personales orti sunt. Praeterea imperialis in res ecclesiasticas auctoritas, quae caesaropapismus appellatur, fons conflictus futuris saeculis facta est, praesertim in necessitudine inter Ecclesiam Orientalem et Ecclesiam Occidentalem.
Dum christianismus formam institutionalem accipiebat, novae spiritualitatis formae ortae sunt. Patres Deserti, sicut Sanctus Antonius Abbas et Sanctus Pachomius, divitias et potestatem quae Ecclesiam permeare incipiebant reiecerunt, in solitudines deserti Aegyptii secedentes ut vitam orationis et asceseos viverent. Hic primus motus monasticus novam vitae religiosae formam geniturus erat, quae spiritualitatem christianam penitus afficeret.
Collapso Imperio Romano Occidentali saeculo quinto, Ecclesia unicum institutum facta est quod quandam stabilitatem et continuationem servavit. Barbari Germanici qui Europam invaserunt paulatim evangelizati sunt, et Ecclesia munus in administratione atque ordinatione societatis magis magisque grave suscepit. Regibus barbaris ad christianismum conversis, novus ordo mediaevalis constituebatur, in quo Ecclesia mediatrix inter potestates politicas et spirituales agebat.
Hoc tempus transitionis contentionibus et schismatibus non caruit. Differentiae theologicae et culturales inter Orientem et Occidentem magis magisque manifestae factae sunt, praesertim quoad auctoritatem Papae et usum quorundam terminorum theologicorum. Hae contentiones anno 1054 ad culmen pervenerunt, Schismate Orientis et Occidentis, quod Ecclesiam in Ecclesiam Catholicam Romanam et Ecclesiam Orthodoxam divisit.
